Đầu trang
Bỏ qua đến nội dung chính

Triết lý nghiên cứu và cách tiếp cận phát triển lý thuyết: viết mục này thế nào cho khỏi sáo rỗng

Nhiều luận văn định lượng mở đầu chương phương pháp bằng câu "nghiên cứu theo trường phái thực chứng" rồi không nhắc lại lần nào. Mục triết lý chỉ có giá trị khi nó giải thích được vì sao bạn chọn câu hỏi, dữ liệu và kỹ thuật phân tích như đã chọn.

Triết lý nghiên cứu là hệ thống niềm tin và giả định về sự phát triển tri thức, gồm ít nhất ba loại giả định: bản thể luận (thực tại là gì), nhận thức luận (tri thức nào được chấp nhận) và giá trị luận (giá trị của người nghiên cứu đóng vai trò gì). Không có triết lý tốt nhất; điều người chấm cần thấy là giả định của bạn nhất quán với cách tiếp cận lý thuyết (diễn dịch, quy nạp hay hồi suy) và với phương pháp đã chọn.

Bắt đầu đọc

1. Triết lý nghiên cứu là gì và vì sao phải viết ra

Saunders và cộng sự (2023, tr. 131) định nghĩa triết lý nghiên cứu là hệ thống niềm tin và giả định về sự phát triển tri thức. Dù có ý thức hay không, ở mỗi giai đoạn nghiên cứu, người làm đều đưa ra các giả định về thực tại, về tri thức và về vai trò giá trị của chính mình. Những giả định đó định hình cách hiểu câu hỏi nghiên cứu, phương pháp được dùng và cách diễn giải kết quả.

Sách trình bày các lựa chọn này qua mô hình "củ hành nghiên cứu": hai lớp ngoài cùng là triết lý và cách tiếp cận phát triển lý thuyết; tiếp theo là lựa chọn phương pháp, chiến lược và khung thời gian; lõi trong cùng là kỹ thuật và quy trình thu thập, phân tích dữ liệu. Sách lưu ý các lớp có liên hệ nhưng không quyết định máy móc lẫn nhau, nên không thể kẻ một đường thẳng từ một triết lý xuống một kỹ thuật cụ thể (Saunders et al., 2023, tr. 128–129).

Không có triết lý "tốt nhất"

Các nhà nghiên cứu quản trị không thống nhất về một triết lý duy nhất. Saunders và cộng sự (2023, tr. 133) chọn quan điểm đa nguyên: mỗi triết lý đem lại một cách nhìn riêng có giá trị. Việc của người làm luận văn là nhận ra giả định của mình, gọi tên nó bằng ngôn ngữ triết lý, và bảo đảm thiết kế nghiên cứu nhất quán với giả định đó.

Sách cũng lưu ý rằng các bài báo thường không nói rõ triết lý, để người đọc tự suy ra từ phương pháp; nhưng trong luận văn, nêu rõ cam kết triết lý và hệ quả của nó đối với phương pháp giúp người đọc biết nên đánh giá các kết luận trên cơ sở nào (Saunders et al., 2023, tr. 132).

2. Ba loại giả định

Bảng 1. Diễn đạt lại từ Bảng 4.1 trong Saunders và cộng sự (2023, tr. 136).
Loại giả địnhCâu hỏi cốt lõiCực khách quanCực chủ quan
Bản thể luận (ontology)Thực tại có bản chất thế nào?Thực, bên ngoài, một thực tại duy nhất, gồm các "vật", có trật tựDo quy ước, được kiến tạo xã hội, nhiều thực tại, gồm các quá trình, hỗn độn
Nhận thức luận (epistemology)Tri thức nào được chấp nhận? Dữ liệu tốt là gì?Giả định của khoa học tự nhiên; sự kiện; con số; hiện tượng quan sát được; quy luật khái quátGiả định của khoa học nhân văn; ý kiến; lời kể, văn bản, hình ảnh; ý nghĩa được gán; cá nhân và bối cảnh cụ thể
Giá trị luận (axiology)Giá trị đóng vai trò gì trong nghiên cứu?Không giá trị; tách biệtGắn với giá trị; người nghiên cứu là một phần và luôn tự phản tư

Sách minh họa bản thể luận bằng nghiên cứu về sự kháng cự thay đổi trong tổ chức. Trong thời gian dài, giới nghiên cứu giả định kháng cự là có hại, nên tìm cách loại bỏ nó. Gần đây, một số tác giả xem kháng cự là hiện tượng thường xuyên và có thể có ích khi chỉ ra điểm yếu của chương trình thay đổi, nên nghiên cứu cách tận dụng nó (Thomas và Hardy, dẫn theo Saunders et al., 2023, tr. 134). Cùng một hiện tượng, giả định khác dẫn đến câu hỏi nghiên cứu khác.

Về giá trị luận, sách gợi ý người nghiên cứu viết ra một tuyên bố giá trị cá nhân liên quan đến đề tài. Ngay việc chọn phỏng vấn trực tiếp thay vì bảng hỏi ẩn danh cũng phản ánh việc bạn coi trọng loại dữ liệu nào hơn (Saunders et al., 2023, tr. 135).

3. Bốn hệ hình phân tích tổ chức

Burrell và Morgan (dẫn theo Saunders et al., 2023, tr. 140–142) kết hợp trục khách quan và chủ quan với trục điều chỉnh và thay đổi căn bản để tạo ra bốn hệ hình (paradigm). Trục điều chỉnh gồm nghiên cứu đề xuất cách cải thiện tổ chức trong khuôn khổ hiện có; trục thay đổi căn bản gồm nghiên cứu muốn lật lại trật tự hiện tại.

Bảng 2. Tổng hợp từ Hình 4.3 và mục 4.3 trong Saunders và cộng sự (2023).
Hệ hìnhVị tríMối quan tâm chính
Chức năng (functionalist)Khách quan, điều chỉnhGiải thích hợp lý và đưa khuyến nghị trong cơ cấu hiện có; phần lớn nghiên cứu quản trị nằm ở đây, thường gắn với thực chứng
Diễn giải (interpretive)Chủ quan, điều chỉnhCách con người hiểu thế giới quanh mình, ý nghĩa gắn với đời sống tổ chức
Cấu trúc cấp tiến (radical structuralist)Khách quan, thay đổi căn bảnQuan hệ quyền lực và xung đột mang tính cấu trúc; thường gắn với hiện thực phê phán
Nhân văn cấp tiến (radical humanist)Chủ quan, thay đổi căn bảnQuyền lực, áp bức nhìn qua ngôn ngữ và kiến tạo xã hội

Sách lưu ý các thuật ngữ "hệ hình", "triết lý" và "phương pháp luận" thường bị dùng lẫn lộn trong tài liệu. Theo cách dùng của sách, hệ hình là tập giả định nền tảng của một nhóm nghiên cứu; triết lý là hệ thống niềm tin về tri thức, thực tại và giá trị; phương pháp luận là lý thuyết về cách tiến hành nghiên cứu (Saunders et al., 2023, tr. 143).

4. Năm triết lý nghiên cứu

Bảng 3. Rút gọn và diễn đạt lại từ Bảng 4.3 trong Saunders và cộng sự (2023, tr. 145–146).
Triết lýBản thể luậnNhận thức luậnGiá trị luậnPhương pháp điển hình
Thực chứngThực, bên ngoài, độc lập; một thực tại; có trật tựPhương pháp khoa học; sự kiện đo được; quy luật khái quát; giải thích nhân quả và dự báoKhông giá trị; người nghiên cứu tách biệt, trung lậpThường diễn dịch, cấu trúc chặt, mẫu lớn, đo lường, định lượng
Hiện thực phê phánPhân tầng: cái thực nghiệm, cái thực tế, cái thực; cấu trúc khách quanTương đối luận nhận thức; tri thức gắn với lịch sử; giải thích nhân quả lịch sửMang giá trị; cố gắng giảm thiên lệch, khách quan nhất có thểHồi suy ngược (retroductive), phân tích lịch sử sâu, nhiều loại dữ liệu
Diễn giảiPhức tạp, được kiến tạo qua văn hóa, ngôn ngữ; nhiều ý nghĩaTập trung vào câu chuyện, cảm nhận, diễn giải; hiểu biết mới làm đóng gópGắn với giá trị; người nghiên cứu là một phần của đối tượng, tự phản tưThường quy nạp, mẫu nhỏ, nghiên cứu sâu, định tính
Hậu hiện đạiDo quy ước; được kiến tạo qua quan hệ quyền lực"Sự thật" do ý thức hệ chi phối quyết định; tìm những tiếng nói bị lấn átGắn với quyền lực; người nghiên cứu phản tư triệt đểGiải cấu trúc văn bản và thực tại, định tính
Thực dụngThực tại là hệ quả thực tiễn của ý tưởngTri thức có giá trị khi giúp hành động thành công; tập trung vào vấn đề và thực tiễnDẫn dắt bởi giá trị và sự hoài nghi của người nghiên cứuTheo vấn đề và câu hỏi; hỗn hợp, đa phương pháp, nghiên cứu hành động

Thực chứng

Người theo thực chứng tìm các sự kiện quan sát và đo được, tìm quan hệ nhân quả để rút ra khái quát giống quy luật, thường phát triển giả thuyết từ lý thuyết có sẵn rồi kiểm định. Sách nhấn mạnh thực chứng không bắt buộc phải bắt đầu từ lý thuyết; những người thực chứng đầu tiên từng đề cao quy nạp, dù ngày nay nghiên cứu thực chứng chủ yếu là diễn dịch. Sách cũng nêu phản biện: ngay cả người thực chứng cũng đưa giá trị vào khi chọn vấn đề, câu hỏi trong bảng hỏi hay điều kiện thí nghiệm (Saunders et al., 2023, tr. 146–147).

Hiện thực phê phán

Hiện thực phê phán khác hiện thực trực tiếp ở chỗ cho rằng điều ta quan sát chỉ là một phần của thực tại. Theo mô hình phân tầng phát triển từ Bhaskar, cái thực nghiệm (điều được quan sát) nằm trong cái thực tế (các sự kiện xảy ra), và cả hai được tạo ra bởi cái thực (cấu trúc và cơ chế nhân quả). Sách dùng ví dụ trọng tài: trọng tài hiện thực trực tiếp nói "tôi xử đúng như sự việc", còn trọng tài hiện thực phê phán nói "tôi xử theo những gì tôi thấy" (Saunders et al., 2023, tr. 148–149).

Diễn giải

Diễn giải cho rằng con người khác vật thể vì họ tạo ra ý nghĩa, nên khoa học xã hội không nên bắt chước khoa học tự nhiên. Các nhánh chính gồm hiện tượng học (trải nghiệm sống), thông diễn học (văn bản, biểu tượng) và tương tác biểu tượng (tương tác giữa người với người). Người nghiên cứu cần có thái độ thấu cảm, đi vào thế giới của người tham gia và hiểu nó từ góc nhìn của họ (Saunders et al., 2023, tr. 149–150).

Hậu hiện đại và thực dụng

Hậu hiện đại nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữ và quan hệ quyền lực, tìm cách giải cấu trúc các thực tại được chấp nhận để làm hiện lên những góc nhìn bị loại trừ. Thực dụng cho rằng khái niệm chỉ có ý nghĩa khi hỗ trợ hành động, bắt đầu từ một vấn đề và hướng tới giải pháp thực tiễn, dùng phương pháp nào giúp thu được dữ liệu đáng tin và liên quan. Sách cảnh báo: đừng chọn thực dụng như một lối thoát để khỏi phải hiểu các triết lý khác (Saunders et al., 2023, tr. 150–153).

Luận văn SEM có nhất thiết là thực chứng?

Phần lớn luận văn dùng bảng hỏi và SEM để kiểm định giả thuyết rút từ lý thuyết có sẵn phù hợp với thực chứng và cách tiếp cận diễn dịch. Nhưng nếu nghiên cứu bắt đầu bằng phỏng vấn để xây dựng mô hình rồi mới khảo sát để kiểm định, cách tiếp cận gần với hồi suy hơn, và triết lý thực dụng hay hiện thực phê phán có thể mô tả chính xác hơn. Hãy viết theo những gì bạn thực sự làm, không theo khuôn mẫu.

5. Diễn dịch, quy nạp và hồi suy

Sách phân biệt ba lối suy luận dựa trên Ketokivi và Mantere (2010). Với diễn dịch, kết luận được rút ra logic từ các tiền đề lấy từ lý thuyết, và nếu mọi tiền đề đúng thì kết luận đúng. Với quy nạp, có một khoảng trống logic giữa tiền đề quan sát được và kết luận; kết luận chỉ được "đánh giá" là được quan sát ủng hộ. Với hồi suy (abduction), xuất phát điểm là một "sự kiện bất ngờ"; người nghiên cứu tìm một tập tiền đề đủ để giải thích nó (Saunders et al., 2023, tr. 153–154).

Bảng 4. Diễn đạt lại từ Bảng 4.4 trong Saunders và cộng sự (2023, tr. 155); hàng cuối chỉ ghi các triết lý phổ biến nhất.
Tiêu chíDiễn dịchQuy nạpHồi suy
LogicTiền đề đúng thì kết luận phải đúngTiền đề đã biết tạo ra kết luận chưa kiểm chứngTiền đề đã biết tạo ra kết luận có thể kiểm chứng
Khái quát hóaTừ chung đến riêngTừ riêng đến chungQua lại giữa riêng và chung
Dùng dữ liệuĐánh giá mệnh đề, giả thuyết từ lý thuyết có sẵnKhám phá hiện tượng, xác định chủ đề, tạo khung khái niệmKhám phá, xây khung khái niệm rồi kiểm định bằng dữ liệu tiếp theo
Lý thuyếtBác bỏ hoặc xác nhậnTạo ra và xây dựngTạo mới hoặc điều chỉnh, kết hợp lý thuyết có sẵn
Triết lý thường gắn vớiThực chứngDiễn giảiHiện thực phê phán, hậu hiện đại, thực dụng

Sáu bước của cách tiếp cận diễn dịch

Đưa ra giả thuyết

Nêu ý tưởng, tiền đề hoặc giả thuyết về quan hệ giữa các khái niệm để tạo thành lý thuyết.

Suy ra mệnh đề kiểm định được

Dựa vào tài liệu hoặc điều kiện áp dụng của lý thuyết.

Xem xét lập luận

So với lý thuyết hiện có để xem có đem lại tiến bộ trong hiểu biết không.

Thu thập và phân tích dữ liệu

Đo lường các khái niệm và kiểm định tiền đề.

Nếu không phù hợp

Lý thuyết bị bác bỏ hoặc phải điều chỉnh, quá trình bắt đầu lại.

Nếu phù hợp

Lý thuyết được củng cố (corroborated), chưa phải được chứng minh vĩnh viễn.

Các bước trên được sách dẫn theo Blaikie và Priest (Saunders et al., 2023, tr. 156). Diễn dịch có ba đặc điểm: tìm quan hệ nhân quả, vận hành hóa khái niệm để đo lường, và khái quát hóa dựa trên mẫu đủ lớn được chọn cẩn thận. Sách lấy ví dụ nghiên cứu nghỉ việc không phép ở một cửa hàng: kết quả chỉ cho phép suy luận về cửa hàng đó, không thể kết luận nhân viên trẻ, thâm niên thấp luôn nghỉ nhiều hơn ở mọi nơi.

Với quy nạp, người nghiên cứu có thể phỏng vấn nhân viên và quản lý trước, rồi từ dữ liệu mới hình thành lý thuyết; lý thuyết đi sau dữ liệu. Với hồi suy, người nghiên cứu đi qua lại giữa dữ liệu và lý thuyết: khám phá, xây khung khái niệm, rồi kiểm định bằng dữ liệu có sẵn và dữ liệu mới. Người theo hiện thực phê phán thường gọi cách làm này là hồi suy ngược (retroduction) để nhấn mạnh việc đi ngược thời gian tìm cơ chế tạo ra hiện tượng (Saunders et al., 2023, tr. 157–158).

6. Chọn cách tiếp cận phù hợp

Theo Easterby-Smith và cộng sự (dẫn theo Saunders et al., 2023, tr. 158), hiểu rõ cách tiếp cận lý thuyết có ba lợi ích: quyết định thiết kế nghiên cứu sáng suốt hơn, biết chiến lược nào phù hợp và chiến lược nào không, và điều chỉnh thiết kế khi gặp giới hạn về tiếp cận dữ liệu hay hiểu biết ban đầu. Sách gợi ý các căn cứ lựa chọn:

  • Triết lý: thực chứng nghiêng về diễn dịch, diễn giải nghiêng về quy nạp, các triết lý còn lại nghiêng về hồi suy.
  • Tài liệu: chủ đề có nhiều tài liệu để xây khung lý thuyết và giả thuyết hợp với diễn dịch; chủ đề mới, ít tài liệu hợp với quy nạp; nhiều tài liệu ở bối cảnh khác nhưng ít ở bối cảnh của bạn hợp với hồi suy.
  • Thời gian: diễn dịch thường nhanh và dễ dự đoán tiến độ hơn; quy nạp và hồi suy tốn thời gian hơn và có rủi ro không hình thành được mẫu hình rõ.
  • Mức chấp nhận rủi ro và sở thích của người nghiên cứu cũng là yếu tố hợp lệ.

Sách nhấn mạnh ranh giới giữa diễn dịch và quy nạp không cứng nhắc; kết hợp chúng trong một nghiên cứu thường có lợi, dù thường có một cách tiếp cận chiếm ưu thế (Saunders et al., 2023, tr. 158).

7. Đoạn mẫu, lỗi thường gặp và checklist

Đoạn mẫu cho luận văn khảo sát định lượng

Nghiên cứu được thực hiện theo triết lý thực chứng. Về bản thể luận, nghiên cứu giả định [các khái niệm, ví dụ niềm tin và ý định sử dụng] tồn tại độc lập với người nghiên cứu và có thể đo lường bằng thang đo đã được kiểm định. Về nhận thức luận, tri thức được chấp nhận là các quan hệ quan sát và kiểm định được bằng dữ liệu định lượng thu từ mẫu [mô tả mẫu]. Về giá trị luận, người nghiên cứu giữ vai trò độc lập thông qua bảng hỏi có cấu trúc và tự quản lý. Nghiên cứu theo cách tiếp cận diễn dịch: các giả thuyết được phát triển từ [lý thuyết nền] và được kiểm định bằng [kỹ thuật phân tích]. Kết quả cho phép [ủng hộ hoặc không ủng hộ] các giả thuyết trong phạm vi [bối cảnh], không nhằm khái quát cho mọi bối cảnh.

Bảng 5. Lỗi thường gặp, tổng hợp dựa trên các nguyên tắc trong Saunders và cộng sự (2023).
Cách viết yếuVấn đềCách viết tốt hơn
Chỉ ghi "nghiên cứu theo trường phái thực chứng"Không giải thích giả định và hệ quảNêu ba loại giả định và liên hệ với thiết kế
Chép định nghĩa năm triết lý rồi chọn mộtDài mà không liên quan đến nghiên cứu cụ thểChỉ trình bày triết lý được chọn và lý do
Tuyên bố diễn dịch nhưng mô hình được xây từ phỏng vấnKhông nhất quán với những gì thực sự làmMô tả đúng là hồi suy hoặc kết hợp
Chọn thực dụng chỉ vì dùng hỗn hợp phương phápDùng như lối thoát, không lập luậnGiải thích vì sao vấn đề nghiên cứu đòi hỏi nhiều loại tri thức
Kết luận "giả thuyết đã được chứng minh"Diễn dịch chỉ củng cố, không chứng minh vĩnh viễnDùng "được ủng hộ", "được củng cố" trong phạm vi mẫu

Checklist

  • Đã nêu triết lý được chọn và các giả định bản thể luận, nhận thức luận, giá trị luận.
  • Giả định nhất quán với câu hỏi nghiên cứu, loại dữ liệu và kỹ thuật phân tích.
  • Đã nêu cách tiếp cận lý thuyết và lý do chọn (tài liệu, thời gian, bản chất đề tài).
  • Mô tả đúng trình tự đã làm, không gán nhãn theo khuôn mẫu.
  • Cách diễn đạt kết luận phù hợp với cách tiếp cận (củng cố, không chứng minh).

Kết luận

Mục triết lý nghiên cứu không phải là phần trang trí ở đầu chương phương pháp. Nó là lời giải thích vì sao bạn tin rằng dữ liệu đã thu đủ để trả lời câu hỏi đã đặt, và vì sao kết luận nên được đánh giá theo tiêu chí này chứ không theo tiêu chí khác.

Một đoạn ngắn nêu đúng giả định và nối được với thiết kế nghiên cứu thuyết phục hơn nhiều trang định nghĩa chép lại.

Tài liệu tham khảo

  • Ketokivi, M., & Mantere, S. (2010). Two strategies for inductive reasoning in organizational research. Academy of Management Review, 35(2), 315–333. https://doi.org/10.5465/amr.35.2.zok315
  • Saunders, M. N. K., Lewis, P., & Thornhill, A. (2023). Research methods for business students (9th ed.). Pearson.Pearson

Bài viết tổng hợp từ các nguồn học thuật được liệt kê ở trên nhằm mục đích tham khảo phương pháp. Các tác giả khác được nhắc đến trong bài được dẫn lại qua Saunders và cộng sự (2023). Đoạn mẫu ở mục 7 do tác giả bài viết soạn.