Phân tích biến trung gian nâng cao trong CB-SEM
Total indirect effect có thể che các đường trung gian trái dấu. Phân tích nâng cao phải định nghĩa từng specific indirect effect và bootstrap chúng trực tiếp.
Với parallel hoặc serial mediation, khai báo từng tích đường đi, báo cáo CI và so sánh gián tiếp bằng contrast. Phân loại theo direct/indirect cùng hoặc trái dấu; không suy ra mediation từ p-value của các đường thành phần.
Trung gian: phân biệt trực tiếp và gián tiếp
- Biến X
Biến dự báo
- Trung gian M
Kênh truyền tác động giả thuyết
- Kết quả Y
Biến kết quả
Sơ đồ khái niệm. Đánh giá hiệu ứng gián tiếp với độ bất định; VAF chỉ là mô tả.
Nguồn: Lê Minh biên soạn · Minh họa khái niệm, không phải đầu ra phần mềm.1. Total indirect và specific indirect
| Loại | Ví dụ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Specific | X→M1→Y | Một cơ chế cụ thể |
| Serial | X→M1→M2→Y | Chuỗi cơ chế có thứ tự |
| Total indirect | Tổng mọi đường gián tiếp | Tổng phần không đi trực tiếp |
| Contrast | ab1 − ab2 | Hai cơ chế khác nhau bao nhiêu |
2. Không kết luận từ p-value đường thành phần
a hoặc b riêng lẻ không có ý nghĩa theo chuẩn Wald không loại trừ tích a×b có CI bootstrap không chứa 0. Ngược lại, cả a và b có p nhỏ không bảo đảm specific indirect có CI ổn định (Preacher & Hayes, 2008).
Direct effect có thể không ý nghĩa trong indirect-only mediation; total effect cũng không phải điều kiện bắt buộc trước khi kiểm tra gián tiếp (Zhao et al., 2010).
Muốn nói cơ chế M1 mạnh hơn M2, cần bootstrap contrast ab1 − ab2; không so p-value hoặc estimate riêng.
3. Complementary và competitive mediation
Nếu direct và indirect cùng dấu, có thể mô tả complementary mediation; nếu trái dấu, competitive mediation. Trường hợp trái dấu có thể làm total effect nhỏ dù các thành phần lớn.
Hãy kiểm tra mô hình lý thuyết, temporal ordering và confounding của mediator. Dữ liệu cắt ngang khó chứng minh cơ chế theo thời gian.
4. Quy trình cho nhiều mediator
Vẽ mọi đường cần thiết
Parallel, serial và direct theo giả thuyết.
Định nghĩa estimands
Khai báo từng tích và contrast trước khi chạy.
Bootstrap đồng thời
Dùng cùng mẫu lặp để giữ covariance giữa các indirect effects.
Đọc CI từng đường
Báo cáo estimate, CI, direct và total.
Kiểm tra độ nhạy
Xem controls, reverse ordering và đặc tả thay thế hợp lý.
5. Mẫu báo cáo
Mẫu báo cáo tiếng Việt
Specific indirect effects qua M1 và M2 lần lượt là [ ] CI [ ; ] và [ ] CI [ ; ]. Contrast ab1 − ab2 = [ ], CI [ ; ]. Direct effect c′ = [ ]. Dấu [cùng/trái] giữa direct và total indirect cho thấy [complementary/competitive] mediation. Thiết kế [ ] giới hạn suy luận cơ chế ở [ ].
- Tách specific và total indirect.
- Bootstrap contrast khi so mediator.
- Không yêu cầu total effect trước.
- Báo cáo dấu direct/indirect.
- Nêu temporal ordering.
- Kiểm tra đặc tả thay thế.
Kết luận
Phân tích mediation nâng cao là bài toán định nghĩa estimand và cơ chế, không phải thu thập thêm p-value. Specific indirect effects và contrasts giúp kết luận đúng câu hỏi.
Tài liệu tham khảo
- Zhao, X., Lynch, J. G., & Chen, Q. (2010). Reconsidering Baron and Kenny. Journal of Consumer Research, 37(2), 197–206. https://doi.org/10.1086/651257
- Preacher, K. J., & Hayes, A. F. (2008). Asymptotic and resampling strategies for indirect effects. https://doi.org/10.3758/BRM.40.3.879
Ghi chú học thuật: Mediation trong dữ liệu quan sát phụ thuộc giả định không có confounding chưa đo giữa X–M, M–Y và X–Y. SEM không tự bảo đảm các giả định này.